5N1K Tekniğiyle ADDIE Modelinde Analiz Aşaması: Temeller ve Uygulamalar

Bir proje yapıyorsanız ya da daha genel anlamıyla herhangi bir işe başlıyorsanız ilk adımınız genellikle durumu analiz etmektir. Analiz dilimize Fransızca’dan geçmiş bir kelime olmakla birlikte oldukça yaygın olarak kullanılmaktadır, Türkçe karşılığı ise çözümlemedir. Analiz ya da çözümleme, karmaşık olan bir konuyu daha iyi anlamak amacıyla küçük ve anlamlı parçalara bölmek olarak tanımlanabilir.

Birçok öğretim tasarımı modelinin çıkış noktası, temel ya da çekirdek öğretim tasarımı modeli olarak adlandırılan ADDIE modelidir. ADDIE, İngilizce Analysis, Design, Development, Implementation ve Evaluation kelimelerinin ilk harflerinden elde edilmiş bir kısaltmadır. Dilimizde ise analiz ya da çözümleme, tasarım, geliştirme, uygulama ve değerlendirme olarak çevrilmiş ve bu şekilde kullanılmaktadır. Çekirdek öğretim tasarım modeli, öğretim tasarımına sistematik bir boyut kazandırmış, alanın gelişmesine katkı sağlamanın yanında temellerini oluşturmuştur. Bu model artık sadece bir öğretim tasarımı modeli değil, aynı zamanda öğretim tasarımının temel yapı taşı olarak da adlandırılabilir.

ADDIE’nin ilk adımı ise analiz ile başlar. Başka birçok öğretim tasarımı modeli de ADDIE temel alınarak geliştirilmiş ya da düzenlenmiş olduğundan, birçok öğretim tasarımı modelinin de ilk aşaması analiz aşamasıdır. Analiz aşaması ise kendi içinde farklı adımlara bölünebilir ve tüm sürecin yönetilebileceği biçimde incelenebilir.

Yeni bir eğitim hazırlamaya başlayacağımızda ilk adımız olan analiz aşaması bu yazımızın konusu. Farklı aşamalarda analiz yapılabilir, öğrenen analizi, içerik analizi, süreç analizi biçiminde eğitimin başından sonuna geliştirilmesi ve planlanması aşamasında farklı analizleri gerçekleştirebiliriz. Bu yazımızda ise analizimizi gerçekleştirirken 5N1K tekniğinden nasıl yararlanabileceğimizi inceleyeceğiz. 5N1K tekniği birçok alanda sıklıkla kullanılmaktadır, geniş kitlelerce benimsenmesinin başında ise doğru soruları doğru biçimde sordurabilmesi gelmektedir. İngilizcesi 5W1H olan, 5N1K tekniği bir konuyu analiz ederken ya da bir problem çözerken 6 temel soruyu sormak ve bu soruların yanıtlarını aramakla bağlantılıdır. Bu sorular ise Ne, Neden, Nasıl, Nerede, Ne Zaman ve Kim başlıklarından oluşmaktadır.

Öğretim tasarımının analiz aşamasında bu soruları doğru biçimde kullandığımız takdirde, eğitimimizi hazırlarken bize büyük faydaları olacaktır. Öyleyse soruları sormaya ve yanıtlarını aramaya başlayalım.

Neden?

Öğretim tasarımının analiz aşamasında neden sorusu en önemli sorumuz olabilir. Tam da bu sebeple ilk soracağımız sorumuz “Neden bu eğitime ihtiyaç duyuldu?” olmalıdır. Bu sorunun yanıtı çok farklı biçimlerde yanıtlanabilir. Genellikle kurumsal eğitimde başlıca alacağımız yanıtlar bellidir. Yasal zorunluluk yada şirket politikalarının yeni başlayan çalışanlara öğretilmesi amacıyla eğitimler tasarlanabilir. Ancak eğitim sadece prosedürleri açıklamak ya da kuralları öğretmek amacıyla yapılmaz. Bazen de eğitim belirli sorunları çözmek amacıyla yapılabilir. Burada neden sorusuyla sorunun eğitim ile çözülüp çözülemeyeceğini incelemek en doğru yol olacaktır. Özellikle iş birimlerinden gelen taleplerin bir bölümü “X konuda bir sorunumuz var bu konuda eğitim verilmesi gerekiyor” olabilir. Bu gibi durumlarda iş birimlerinden gelen sorunun kaynağının eğitim ile çözülüp çözülemeyeceğini analiz etmek ve konu alanı uzmanı ile birlikte bu karara varmak size zaman başta olmak üzere bir çok konuda tasarruf sağlayacaktır.

Ne?

Ne sorusu analiz aşamasında konumuzu belirlemek amacıyla sorulabilir. Burada asıl sorumuz “Ne öğreteceğim?” olmalıdır. Burada konuyu kendimiz belirleyebileceğimiz gibi bir ihtiyaç halinde eğitim departmanına da iletilmiş olabilir. Örneğin KVKK konusunda şirketin geliştirdiği politikaları yaygın olarak sunmamız gerekiyorsa, konumuz KVKK olarak önümüze hazır olarak gelmiştir. Bununla birlikte daha özel konulara eğilmek gerekirse, montaj hattında çalışanların yaptığı sabit hatalar nedeniyle sürekli kalite aşamasında sorunlar yaşanıyorsa ilgili sorunun çözümüne dönük bir eğitim hazırlanması gerekebilir. Tüm bunların yanında da çalışanların motivasyonunu ya da iletişim becerilerini arttırmak amacıyla da farklı konular gündeme gelebilir. Aslında bu sorumuz oldukça kolay, “Ne öğreteceğiz?”. Bu sorunun yanıtı da genellikle kolay olmakla birlikte, analiz aşamasının diğer adımlar bu kadar kolay olmayabiliyor.

Kim?

Kim sorusu analiz aşamasında hedef kitlemizi tanımamız amacıyla sorulmalıdır. Bu aşamada öğrenenlerimizi tanımamız önemlidir. Hazırladığımız eğitimin hedef kitlesi tasarım aşamasında birçok noktada kararlarımızı etkileyecektir. Eğitim insanların yaşamları boyunca süren bir durum olduğu içinde kim sorusuna yanıt bulmak oldukça önemlidir.

Kim sorusuna gelebilecek alternatif yanıtlar kararlarımız etkileyeceği gibi, alt sorular sorarak hedef kitlemizi daha keskin biçimde tanıyabiliriz. Şekilde örnek sorular ve alt sorular bulunmaktadır, durumunuza göre bu soruların sayısı arttırılabilir.

Kim sorusunu yalnızca eğitimi hazırlayacağımız kitleyi tanımlamak amacıyla değil aynı zamanda eğitimi sunacak eğitmenleri tanımak amacıyla da sorabiliriz. Kurumsal akademilerde eğitimleri her zaman eğitmenler hazırlamıyorlar, öğretim tasarımcıları ve konu alanı uzmanlarının birlikte hazırladıkları içerikleri eğitmenler öğrenenlere sunabiliyorlar. Bu gibi durumlarda iki yönlü düşünmek size yararlı olacaktır.

Nasıl, Nerede ve Ne zaman?

Nasıl, nerede ve ne zaman sorularını ayrı ayrı ele almak yerine bir bütün olarak düşünebiliriz. Bu üç sorunun yanıtı özellikle teknolojinin de ilerlemesiyle bazen tek bir noktada buluşabiliyor. Kısaca bu soruların yanıtlarına göz atabiliriz.

Nasıl sorusuna alacağımız yanıt ya da yanıtlar bizi hazırlayacağımız eğitimin hangi ortamda sunulacağının bilgisini verecektir. Eğitimimiz sınıf eğitimi, sanal sınıf eğitimi, uygulama eğitimi, e-öğrenme içeriği ya da birkaç farklı yöntemin bir arada kullanılarak sunulabileceği için nasıl sorusunun yanıtı, özellikle tasarım ve geliştirme aşamasında hazırlanacak materyallerin belirlenmesinde önemli bir rol oynacaktır. Yine bu sorunun yanıtı eğitim bütçesinin oluşturulmasına da katkı verecektir.

Nerede sorusunun yanıtı aslında nasıl sorusunun yanıtlanmasının ardından geliyor, örneğin sınıf eğitimi için hazırlık yapılacaksa, nerede sorusunun yanıtı bir eğitim ya da toplantı salonu olacaktır. E-öğrenme içerikleri için ise öğrenme yönetim sistemleri ve bunlara erişim olan bilgisayar ya da mobil cihazlar olacaktır.

Ne zaman sorusunun yanıtı da nasıl ve nerede sorularının yanıtlarıyla belirlenecektir. Sınıf eğitimi yapılacaksa bunun tarihleri belirlenir, eğer periyodik olarak tekrarlanması gereken eğitimler var ise yine bunların periyotları da en başından belirlenerek, yenileme eğitimlerinin içeriklerine de projeye başlarken karar verilebilir. E-öğrenme içeriklerinde ise süresiz eğitimler tanımlamak yerine, keskin olmayan fakat belirli bir zaman aralığı vermek, eğitimlerin tamamlanması açısından faydalı olacaktır.

Öğretim tasarımının en önemli adımlarından olan analiz aşamasında 5N1K yöntemini kullanarak analiz aşamasını sistematik biçimde tamamlayabilirsiniz. Bu konuda farklı öğretim tasarımcılarının uyguladığı farklı yöntemler olacaktır. Sizlere en uygun gelen yöntemi kendiniz belirleyebilirsiniz ancak bu alana yeni giriş yapıyorsanız, hem kolay hem de sistematik bir yöntemle başlamak işlerinizi kolaylaştıracaktır.